Eu apénome de non poder ir a Pontevedra, que é unha fonte de xuventude, onde se curan os alifaces da vellez. Volver a Pontevedra sería o mesmo que recuperar a mocidade perdida.

Castelao, Meu Pontevedra,
Centro Pontevedrés, Ed. Lérez,
Xuño do 1962, Bos Aires.

o ano 1916 Castelao establecese en Pontevedra e comeza unha das etapas máis importantes da súa vida, tanto no plano persoal como no artístico. Aínda que se move por moi diferentes terreos, a súa obra é especialmente prolífica na súa labor gráfica o no seu traballo cos cruceiros pontevedreses.

Desde os seus comezos como mestre auxiliar de debuxo no Instituto de Pontevedra, Castelao destaca nesa faceta creativa como debuxante, con obras humorísticas, caricaturas e outros debuxos, que mistura con lendas, e que descubren a imaxe descarnada dunha Galicia desgastada polo drama da emigración e o abuso do caciquismo.

A outra faceta destacada dos seus vinte anos na cidade do Lérez é o estudio das cruces e petroglifos pontevedreses, que como o mesmo Castelao recoñece no limiar de As cruces de pedra na Galiza "de súpeto descobrín neles un aspeito da nosa arte popular ainda non estimado como cousa importante. E velahí o que máis me importou". Este proxecto constitúe a base do seu discurso de ingreso na Academia Galega e, nos últimos anos da súa vida, o levará ao papel coa creación da referida obra monumental.

Pero, sen dúbida, a faceta máis importante da súa vida en Pontevedra, foi para Castelao a mesma estancia na cidade, como deixou moi ben reflexado nas súas propias verbas e, sobre todo, neste artigo chamado significativamente: